एजेन्सी । स्वीडेनको राजधानी स्टकहोममा रहेको नोबेल कमिटीका अनुसार विश्वका सबैभन्दा धनी २० प्रतिशत मुलुकहरुको आर्थिक सम्पन्नता विश्वका सबैभन्दा गरिब २० प्रतिशत मुलुकहरुको तुलनामा ३० गुनाले बढी छ । विश्वका सम्पन्न र विपन्न मुलकहरुबीचको आम्दानीको खाडल बढ्दो छ । उनीहरुबीच आर्थिक असमानता अत्यधिक छ । 

जब हामी समृद्धिको कुरा गर्छौ तब किन विश्वका मुलुकहरुबीच मूलतः आर्थिक समृद्धिको विषयमा यति धेरै भिन्नता छ ? यो संगिन प्रश्न हो । यसका थुप्रै कारकहरु हुन्छन् र जसमध्ये एउटा महत्वपूर्ण कारण भनेको मुलुकहरुका हुने सामाजिक संस्थाहरुको अवस्था पनि हो । कुनै पनि मुलुकका सामाजिक संघ संस्थाहरु र तिनले मुलुकको समद्धिमा पार्ने प्रभावबारे मिहिन अध्ययन गर्ने तीन अनुसन्धाताहरुलाई सन् २०२४ को अर्थशास्त्रतर्फको नोबेले पुस्कार प्रदान गर्ने निर्णय भर्खरै गरिएको छ ।

नोबेल कमिटीले सन् २०२४ को अर्थशास्त्र तर्फको नोबेल पुरस्कार ड्यारन एसमोग्लु, साइमन जोन्सन र जेम्स ए. रोबिन्सनलाई संयुक्त रुपमा प्रदान गर्ने घोषणा गरेको हो । 

युरोपेली साम्राज्यहरुले स्थापना गरेका आर्थिक तथा राजनीतिक प्रणालीहरुको अध्ययनको बलमा ती अनुसन्धाताहरुले सामाजिक संस्थाहरु र मुलुकको समृद्धिको अन्तरसम्बन्ध मसिनो ढंगले केलाउने कोशिस गरेका छन् । यसका लागि उनीहरुले सैद्धान्तिक औजार पनि विकास गरेका छन् जसले किन विभिन्न मुुलुकका सामाजिक संस्थाहरुमा भिन्नता पाइन्छन र समयक्रममा तिनीहरुले के कस्तो परिवर्तन आत्मसात गर्छन् । १६औं शताब्दी यता औपनिवेशिक मुलुकहरुले विकास गरेको आर्थिक सामाजिक प्रणालीका कारण सम्पन्नताको अवस्थामा आएको परिवर्तन अध्ययनले देखाएको छ । औपनिवेशिक कालमा सम्पन्न ठाउँहरु अहिले सबैभन्दा विपन्नमा दरिएका छन् । यसैगरी, मृत्युदरलाई पनि उनीहरुले अध्ययनको आधार बनाएका छन् । मृत्युदर बढी भएका उपनिवेशहरुमा अहिले प्रतिव्यक्ति आय अहिले कम रहेको पाइएको छ ।

तीन अर्थशास्त्रीहरुले अमेरिकाका दुई शहरहरुको अध्ययन गरेका छन् । अमेरिकाको एरिजोना राज्यस्थित नोगालेस शहरको विशेषता भएको यसको उत्तरी भाग अमेरिकामा पर्छ भने दक्षिण भाग छिमेकी मेक्सिकोमा पर्छ ।  दुई भागको छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्दा अमेरिकामा पर्ने उत्तरी भागको अवस्था राम्रो तर मेक्सिकोमा पर्ने दक्षिणी भागको अवस्था नराम्रो पाइयो जसको कारण ती ठाउँका सामाजिक र आर्थिक संगठनहरु रहेको अध्ययनले देखाएको छ ।

भौगोलिक अवस्था, साँस्कृतिक समानता, दुरीको नकटताका बाबजूद दुई भागको अवस्थामा तात्विक भिन्नता आउनुको कारण अरु केही नभई ती ठाउँका संस्थाहरु भएको अर्थशास्त्रीहरु दाबी गर्छन् । अमेरिकी भूभागमा रहेका उत्तरतर्फका नागरिकहरुमा राजनीतिक स्वतन्त्रता, आर्थिक अवसरहरु र समानता, राजनीतिक अधिकार, स्वतन्त्रता, हक अधिकार आदि बढी पाइन्छ भने ती मूलभूत विषयहरु दक्षिणतर्फका मेक्सिकोबासीहरुमा कम पाइन्छ ।

अध्ययनले परिवर्तन सम्भव छ र नयाँ सामाजिक र राजनीतिक संस्थाहरुको गठन सम्भव भएको ठहर गरेका छन् । पुरातन प्रणालीलाई परिवर्तन गरी प्रजातन्त्र र विधिको शासन स्थापनाको अपरिहार्यतामा उनीहरुको अध्ययनले जोड दिन्छ । यसो गर्दा गरिबी न्यूनीकरण गर्न सकिने उनीहरुले जनाएका छन् ।

नोबेल कमिटी भन्छ, विपन्न मुलुकहरुको अवस्था पनि सुधार हुँदै नभएको होइन । यद्यपि, उनीहरुले अति सम्पन्न मुलुकहरुलाई समृद्धिको दौडमा भेट्न निक्कै कठिन बनेको सत्य हो ।  अति सम्पन्न र अति विपन्न मुलुकहरुबीचको विभेद वा खाडलको मुख्य कारणहरुमध्ये ती मुलुकहरुका सामाजिक संस्थाहरुको अवस्था, भूमिका र परिवर्तनको प्रकृति हो । यही विषयको खोज र अनुसन्धानमा संलग्न तीन अर्थशास्त्रीलाई सन् २०२४ को अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्ने घोषणा नोबेल कमिटीले गरेको हो ।  

उनीहरुले मुलतः सामाजिक संस्थाहरु कसरी बन्छन् वा गठन हुन्छन् र तिनले मुलुकको समृद्धिमा कसरी असर वा प्रभाव पार्दछन् भनेर महत्वपूर्ण र रोचक अध्ययन गरेका हुन् । जनसंख्यालाई शोषण गर्ने अनि विधिको शासन कमजोर भएका समाज र सामाजिक संस्थाहरु भएका मुलुकहरुले आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न नसक्ने अध्ययनको निष्कर्ष रहेको छ ।