तोयोहिको कागावा (जुलाई १०, १८८८– २३ अप्रिल, १९६०) लाई जापानी सहकारीका पिता मानिन्छ । आफ्नो सम्पूर्ण जीवन सहकारीसँगै कृषक, श्रमिक र पिछडिएका वर्गहरुको हकहितमा खर्चिनभएका उहाँले जापानमा बालिग मताधिकारको पक्षमा पनि वकालत गर्नुभयो भने विपत व्यवस्थापन, गरिबी निवारण आदिका क्षेत्रमा पनि आजीवन क्रियाशील रहनुभयो । सहकारीकर्मीसँगै अधिकारकर्मी, धर्मप्रचारक, लेखक र समाज सुधारकका रुपमा बहुप्रतिभाशाली छविसहितको ओजपूर्ण व्यक्तित्व बनाउन सफल कागावाका बारेमा यहाँ थप चर्चा गरिएको छ । 

जन्म र शिक्षा 
कागावाको जन्म सन् १८८८ मा जापानको कोबे सहरमा भएको थियो । ४ वर्षको हुँदा पिता केम र माता जुनीचीको निधन भएपछि उहाँ टुहुरो हुनुभयो । त्यपछि कागावाको पालन पोषण क्रिश्चियन पादरीहरुले गर्नुभएको थियो जसका कारण उहाँमा उक्त धर्मप्रति लगाव पैदा भयो । फलतः उहाँ सानैमा क्रिश्चियन हुनुभयो । जापानमा अध्ययन सकेपछि उहाँले अमेरिकी विश्वविद्यालयमा पनि थप अध्ययन गर्नुभएको जापानी इतिहासमा उल्लेख छ । उहाँले धर्मशास्त्र विषयको औपचारिक शिक्षा हासिल गर्नुभएका थियो ।

अर्थतन्त्र उठाउन सहकारी
पहिलो विश्व युद्ध (१९१४–१९१८) ले जन्माएको आर्थिक मन्दीले अन्य मुलुकहरु झैं जापानी जनजीवन पनि प्रतिकुल प्रभावित बन्यो । त्यसबाट उन्मुक्तिको प्रयास स्वरुप तायोहिको कागावाको अगुवाइमा २ वटा उपभोक्ता सहकारीहरु स्थापना भए– १२ १९२१ मा कोवे कन्ज्युमर कोअपरेटिभ अप्रिल र १९२० मा नाडा पर्चेज एशोसिएशन जुन पछि मर्ज भएर कोप कोवे बनेको थियो । सन् १९२१ मा कागावाले कोवे उपभोक्ता सहकारी स्थापनाको अगुवाई गर्नुभयो । त्यसअघि १९२० मा उहाँले उपभोक्ता सहकारी कोप कोएकिसा स्थापना गर्नुभएको थियो ।

कोप कोवेलाई कन्ज्युमर कोअपरेटिभ कोवेका रुपमा पनि विश्वले चिन्दछ । यस बाहेक कागावाले क्योटो फ्यामिली कोअपरेटिभ, टोकियो स्टुडेन्टस् कन्ज्यमुर कोअपरेटिभ, मेडिकल सर्भिस युजर्स कोअपरेटिभ आदि अन्य थुप्रै सहकारीहरु पनि स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । सन् १९४५ नोभेम्बरमा उहाँले जापानी सहकारी महासंघको भेला आयोजना गर्नुभयो । सन् १९५१ मा कागावाले जापानी उपभोक्ता सहकारी संघ गठनको अगुवाई गर्नुभयो जसको संस्थापक अध्यक्षको रुपमा उहाँले मृत्यु पर्यन्त नेतृत्व गर्नुभयो ।

कागावाको कोप कोवे
कागावाले स्थापना गरेको कोप कोवे रोजडेल पायोनिर्यस सहकारी मोडलमा आधारित थियो । चर्को मुल्यवृद्धिलाई ध्यानमा राखी उपभोक्ताहरुलाई सहज, सरल र गुणस्तरीय उपभोग्य सामान एउटै छातामुनिबाट उपलब्ध गराउने उद्देश्यसहित सुपरमार्केट र घरदैलो सेवाका रुपमा कोप कोवेलाई विकसित गर्दै लगिएको थियो ।

हाल ३० लाख बढी सदस्य भएको कोप कोवे विश्वको ठूलो उपभोक्ता सहकारीहरुमध्येको एक हो । अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासंघले हालै सार्वजनिक गरेको विश्वका उत्कृष्ट ३ यस सहकारीहरुको सूचीमा कोवे १ सय ८४ औं स्थानमा छ । यद्यपि, उपभोक्ता सहकारीहरुमा भने यो विश्वमै अग्रणी स्थानमा छ । कोप कोवेका करिब ३० प्रतिशत सदस्यहरु ६५ वर्ष माथिका ज्येष्ठ नागरिकहरु छन् । जापानभर यसका १ सय ७० किनमेल केन्द्रहरु छन् भने सदस्यहरुका लागि घरदैलो सेवा समेत पुर्याइरहेको छ । कोवेले ‘केयरिङ् एण्ड कोअपरेशन्’ लाई मुल मर्मका रुपमा लिदैं कार्यक्रमहरु अघि सारेको छ । सन् १९७८ देखि यसले किनमेलका लागि ग्राहकहरुलाई घरबाटै झोला बोकेर ल्याउन प्रेरित गर्न ‘मेरो झोला अभियान’ (माई ब्याग क्याम्पेन) प्रारम्भ गर्यो । 

कागावालाई अमेरिकी राष्ट्रपतिको निम्तो
३२ औं अमेरिकी राष्ट्रपति फ्रयाङ्कलिन डी रुजभेल्ट सन् १९२९ को अपकल्पनीय आर्थिक मन्दी ‘ग्रेट डिप्रेसन’ बाट मुलुकलाई उतार्न प्रयासरत हुनुहुन्थ्यो । यसका लागि उहाँले सहकारी मोडलको सहायता लिने योजना तयार पार्नुभयो । त्यसैकारण तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति रुजभेल्टले कागावालाई अमेरिका आमन्त्रण गर्नुभयो । त्यसबेला जापानी सहकारी अभियानलाई अघि बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएका कागावा अमेरिकामा सहकारी अभियानबारे औपचारिक सम्बोधन गर्ने उपयुक्त व्यक्ति भएको ठहर राष्ट्रपति रुजभेल्टले गर्नुभयो । यसै सिलसिलामा ६ महिना अमेरिका बसाईका क्रममा उहाँले १ यस ४८ सहरमा सहकारीसम्बन्धी ५ सय बढी कार्यक्रमहरुलाई सम्बोधन गर्नुभएको थियो । उहाँका ती भाषणहरु त्यसबेला अमेरिकी रेडियोबाट समेत प्रसारण गरिएको थियो । सहकारीसम्बन्धी कागावाका सम्बोधनहरु करिब ७ लाख अमेरिकीहरुले सुनेको बताइन्छ । कागावाको सम्बोधनको असरका कारण पनि अमेरिकामा करिब ३ हजार सहकारीहरु स्थापना भएको थियो । अमेरिकापछि कागावाले सहकारीसम्बन्धी प्रचार प्रसारकै सिलसिलामा युरोप भ्रमणमा समेत जानुभयो । सामाजिक, सहकारी र पिछडिएका क्षेत्रहरुको उत्थानमा पुर्याएको कदर स्वरुप कागावा सन् १९५४ देखि १९६० सम्म ४ वर्ष नोवेल शान्ति पुरस्कारका लागि छनौट समेत हुनुभएको थियो । 
 
कागावाको लेखन कला
कागावा अत्यन्त कुशल लेखक पनि हुनुहुन्थ्यो । उहाँका अधिकांश लेख कागावा तोयोहिको जेन्शु (१९६४) मा समेटिएका छन् । सन् १९२१ र १९२२ मा जेल जीवन बिताउँदा उहाँले आफ्ना दुई उपन्यासहरु लेख्नुभएको थियो– क्रसिङ द डेथलाइन र सुटिङ अ्याट द सन । ती दुबै पुस्तक सर्वाधिक बिक्री (बेस्ट सेलर) को किर्तिमान राख्न सफल भएका थिए । १ सय ५० भन्दा बढी कृतिका लेखक कागावाले विशेषतः क्रिश्चिियन धर्मसम्बन्धी रचनाहरु सिर्जना गर्नुभएको थियो । यसैगरी, उहाँको जीवनी र योगदानका सम्बन्धमा पनि थुप्रै पुस्तकहरु लेखिएका छन् । लेखनतर्फको उहाँको शिल्पको कदरस्वरुप उहाँ सन् १९४७ र १९४८ मा साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कारका लागि पनि छनौट हुनुभएको थियो ।

सन् १९६० मा ७२ वर्षको उमेरमा कागावाको निधन भएको थियो । 

(एजेन्सीहरुको सहयोगमा)