सहकारी संस्था भन्नासाथ हाम्रो ध्यान पुग्छ सामूहिक प्रयास, सामाजिक उत्तरदायित्व, आर्थिक समावेशीकरण र दीगो विकासमा  तर यस्ता आदर्श सिद्धान्त र दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्न सशक्त नेतृत्व र कुशल व्यवस्थापनको खाँचो अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । सहकारी क्षेत्रको मूलभूत आधार बन्ने यस्ता संस्थाहरूको दीगो र परिणाममुखी सञ्चालनका लागि दक्ष व्यवस्थापकको भूमिका नै निर्णायक हुन्छ ।

नेपालमा पछिल्लो समय सहकारी संस्थाहरूको संख्या र पहुँच त विस्तार हुँदै गएको छ, तर गुणस्तरीय सेवा, पारदर्शिता र प्रभावकारिताका पक्षमा अझ धेरै सुधारको खाँचो छ । यही सन्दर्भमा नेपाल बचत तथा ऋण केन्द्रीय सहकारी संघ लिमिटेड (नेफ्स्कून) ले सञ्चालन गर्दै आएको ‘सहकारी व्यवस्थापक कोर्ष’ एक व्यावसायिक अभ्यासको रूपमा निकै प्रभावकारी देखिएको छ । 

१. व्यावसायिक विकासको सुरुवात 

सहकारी संस्थामा कार्यरत कर्मचारी वा व्यवस्थापकहरूले नियमितरूपमा आफूलाई अपडेट नगर्ने हो भने, समयअनुसार संस्था चलाउन असहज हुन्छ । एकपटक काम सिकेर मात्रै दीगो नतिजा निकाल्न सकिन्न । वृत्ति विकास निरन्तर प्रक्रियाका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकतालाई यो कोर्षले प्रमाणित गर्दछ ।

प्रशिक्षणमा सहभागी हुने व्यवस्थापकहरूले पहिलोपटक बुझ्छन् कि उनीहरूले अहिलेसम्म जुन अभ्यास गरिरहेका थिए, त्यो मात्र प्रशासनिक तहमा सीमित थियो । यो कोर्ष सहकारीको वास्तविक प्रगति व्यवस्थापन, योजना, मूल्य–मान्यता तथा वित्तीय अनुशासनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।

 २. कोर्षको संरचना र प्रभाव

नेफ्स्कूनद्वारा सञ्चालित यो कोर्षमा १५ भन्दा बढी सशक्त मोड्युलहरू समावेश गरिएको छ, जसले संस्थाको संरचना, रणनीति, कानुनी दायरा, सेवा प्रवाह र मानव संसाधन व्यवस्थापन जस्ता विविध पक्षमा गहिरो र व्यवहारिक ज्ञान प्रदान गर्छ ।

यस कोर्षको विशेषता भनेको यसको प्रयोगात्मक शिक्षण शैली हो । सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै सहभागीहरूले कार्यशाला, केस स्टडी, समूह छलफल, संस्थागत विश्लेषण र व्यवहारिक अभ्यासमार्फत कम्पिटेन्सीमा आधारित सिपहरू विकास गर्दछन् ।

३. संस्थागत सुधारमा कोर्षको भूमिका

यो कोर्षले व्यवस्थापकहरूलाई निम्न कुराहरू गर्न सक्षम बनाउँछ

१) आन्तरिक कार्यविधि निर्माण : सहकारीमा दैनिक कामकाज व्यवस्थित ढंगले चलाउन स्पष्ट  निर्देशिका आवश्यक हुन्छ । व्यवस्थापकले यस्तो निर्देशिका बनाउने क्षमता प्राप्त गर्छन् ।
२) रणनीतिक योजना निर्माण र कार्यान्वयन : केवल काम गर्नुभन्दा अगाडि, कहाँ जानुपर्छ र कसरी पुग्ने भन्ने स्पष्ट रणनीति बनाउन कोर्ष उपयोगी हुन्छ ।
३) कानुनी  मूल्यमा आधारित सञ्चालन : सहकारीको मुल्य, दर्शन र कानुनी ढाँचा अनुकूल सञ्चालन गरेर पारदर्शिता र विश्वसनीयता बढाउन मद्दत गर्छ ।
४) संस्थागत कमजोरीको पहिचान र सुधार : SWOT वा अन्य विश्लेषणात्मक विधिबाट संस्थाको कमजोरी, अवसर र चुनौती पहिचान गरिन्छ र समाधानको उपाय विकास गरिन्छ ।
५) सम्पति र दायित्व व्यवस्थापन : वित्तीय अनुशासन, पूँजी संरचना र ऋण व्यवस्थापन सम्बन्धी व्यवहारिक ज्ञान विकास हुन्छ ।

४. मानव संसाधन र नेतृत्व विकास 

सहकारीको व्यवस्थापक केवल निर्देशन दिने पद होइन उनीहरू संस्थाको चालक शक्ति हुन यो कोर्षले व्यवस्थापकहरूलाई नेतृत्वदायी सोच, समस्या समाधान क्षमता, समुदायप्रति उत्तरदायित्वको भावना, तथा टिम व्यवस्थापन को सीप प्रदान गर्छ । संस्थामा मानव संसाधनको सशक्तिकरण सँगै, कार्यसम्पादनको गुणस्तर र सदस्य सन्तुष्टि पनि वृद्धि हुन्छ ।

५. सकारात्मक धारणा निर्माण र सदस्यको विश्वास

जब सहकारी संस्थाहरू दक्ष जनशक्तिद्वारा सञ्चालित हुन्छन्, तब जनमानसमा सहकारी प्रति विश्वास बढ्छ । राम्रो सेवा, स्पष्ट जानकारी, समयमै निर्णय र व्यवहारिक सरलता - यी सबै तत्वले सदस्यहरूको सन्तुष्टि वृद्धि गर्छन यस कोर्षबाट प्रशिक्षित व्यवस्थापकहरूले यी पक्षमा देखिने सुधारले सहकारीको सामाजिक छविलाई मजबुत बनाउँछ ।

६. अनुसन्धानको खाँचो र भविष्यको दिशा 

सहकारी क्षेत्रमा अनुसन्धान र अध्ययनको कमी एक गम्भीर चुनौती हो । अधिकांश सहकारीहरू नीतिगत निर्णयहरू अघिल्लो अभ्यासको नक्कलमा आधारित गर्छन्, न कि तथ्यांक र विश्लेषणमा । त्यसैले भविष्यमा यस्तो व्यवस्थापक कोर्षमा 'अनुसन्धान (Research)' सम्बन्धी छुट्टै मोड्युल राख्नु अत्यावश्यक छ । अनुसन्धानले नीति निर्माण, समस्या पहिचान, मूल्यांकन र नवप्रवर्तनमा गम्भीर टेवा पुर्याउँछ ।

७. निष्कर्ष

सहकारी व्यवस्थापक कोर्ष केवल एउटा तालिम अर्थात औपचारिक अध्ययन मात्र होइन, यो सहकारी पुनर्जागरणको एउटा गहिरो प्रयास हो । यो कोर्षले व्यक्तिको सोच, सीप र दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउँछ भने संस्थागत रूपमा पारदर्शिता, कार्यक्षमता र दिगोपनको मार्ग प्रशस्त गर्दछ । नेफ्स्कूनको प्रयासले यो देखाएको छ कि, सहकारीलाई सफल बनाउने आधार प्रविधि मात्र होइन, त्यो प्रविधि सञ्चालन गर्न सक्ने दक्ष र जिम्मेवार जनशक्ति पनि हो ।

प्रमुख कार्यकारी अधिकृत कार्की नेफ्स्कूनले सञ्चालन गरेको प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) सँगको सम्बन्धनप्राप्त सहकारी व्यवस्थापक कोर्षको दोस्रो ब्याची हुनुहुन्छ ।