नेपालको आर्थिक परिदृश्यमा सहकारी र बैंक दुईवटा मुख्य आधारस्तम्भ हुन्, जसले समाजको छुट्टाछुट्टै तहमा वित्तीय पहुँच सुनिश्चित गर्ने काम गर्छन्। तर पछिल्ला केही वर्षयता सहकारी संस्थाहरूले आफ्नो मौलिक उद्देश्य र आत्माको विपरीत दिशामा अघि बढ्न थालेपछि, “बैंक र सहकारी बीच फरक छ” भन्ने अभिव्यक्ति अब केवल जानकारीको होइन, चेतावनीको वाक्य जस्तो बन्न थालेको छ।

सहकारी भनेको केवल वित्तीय कारोबार गर्ने संस्था मात्र होइन, साझा भावना, पारदर्शिता, सहभागिता र आत्मनिर्भरता आधारित आन्दोलन हो। यो आन्दोलन जनस्तरबाट, ग्रामीण चेतनाबाट र परस्पर सहयोगको आत्माबाट शुरु भएको हो, जसले असल विश्वास, सादगी र आन्तरिक एकताको जग बसाल्यो। तर विडम्बना, आजका थुप्रै सहकारीहरू यस आत्मालाई घात गर्दै, बैंक बन्ने प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका छन् , तर न बैंकजस्तो अनुशासित, न सहकारीजस्तो संवेदनशील।

सहकारीको मर्मबोधविनाको 'सहकारी'

वास्तविक सहकारी संस्था सदस्यकै स्वामित्वमा रहने, सदस्यकै हितमा केन्द्रित र सदस्यद्वारा सञ्चालन गरिने संस्था हो। तर हालका धेरै सहकारीहरू मालिकमुखी, मुनाफामुखी र बाह्य आडम्बर देखाउनेतर्फ आकर्षित भएका छन्।

सदस्य संख्याको होडबाजी, चर्का ब्याजदरका प्रलोभन, भव्य कार्यालय भवन, विदेश भ्रमणको लोभ, सजावटी ‘लञ्च मिटिङ’ र 'फेन्सी ग्याजेट्स' मा लगानी, यी सबैले सहकारीलाई सहकारी होइन, बैंकको झल्को दिने नक्कली संरचना बनाइदिएको छ।

साथै, धेरैजसो सहकारीहरू अब नाम मात्रका सदस्य भर्नमा सीमित भएका छन्। सदस्यहरूलाई आफ्नो लगानी, सहभागिता र उत्तरदायित्वको ज्ञान छैन। शेयर सदस्य बनाउने नाममा बजार प्रतिस्पर्धा, झुटा वाचा, लोभलाग्दा प्रलोभनहरू दिनु, सहकारीको मर्म विपरीत व्यापारिक सोच हो।

भ्रमको खेती : 'सहकारी पनि बैंक हो'

हाल सहकारी क्षेत्रको एउटा गम्भीर समस्या हो, सहकारी पनि बैंक हो भन्ने भ्रमको खेती। समाजमा यस्तो धारणा फैलाउने काम आफैँ सहकारी सञ्चालकहरूबाटै भइरहेको छ। अर्बौंको कारोबार गरिरहेका, पक्कापक्की भवन, AC ले भरिएका कोठा, डिजिटल बोर्ड, अत्याधुनिक सफ्टवेयर प्रयोग र चिटिक्क पारिएको ग्राहक सेवा कक्ष, यी सबै देख्दा आमजनताको मनमा 'यो त बैंक नै हो' भन्ने बुझाइ बस्नु अस्वाभाविक होइन।

तर, सहकारी न बैंक हो, न बन्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ। बैंक र सहकारीका उद्देश्य, नियमन, संरचना, नाफा वितरण, सेवा क्षेत्र, सदस्यता र दायित्व पूर्णतः भिन्न छन्। बैंकले ऋण दिनुपूर्व तगडा धितो माग गर्छ, तर सहकारी विश्वास र सहभागिताको आधारमा सेवा दिन्छ। बैंक ब्याज दर राष्ट्र बैंकले निर्धारण गर्छ, तर सहकारीले आन्तरिक निर्णयमार्फत दर तोक्छ। बैंकमा ग्राहक हुन्छन्, सहकारीमा सदस्य। यो भिन्नता बिर्सिनु सहकारी आत्महत्याको सुरुवात हो।

प्रतिस्पर्धा होइन, परिपूरक सम्बन्ध

देशको समग्र वित्तीय प्रणालीको सन्तुलन सहकार्यमा छ, प्रतिस्पर्धामा होइन। बैंक र सहकारीले आ–आफ्नो क्षेत्रको आवश्यकता पुरा गर्नुपर्छ। बैंकले ठूला पूँजी कारोबार, संस्थागत ऋण तथा व्यावसायिक वित्तमा ध्यान दिन्छ भने सहकारीले सामाजिक समावेशिता, लघुवित्तीय सशक्तीकरण र आत्मनिर्भर जीवनको सपना देखाउँछ।

बैंकको भूमिका स्थायित्व हो, सहकारीको भूमिका आत्मविश्वास निर्माण हो। यदि सहकारीहरूले बैंक बन्ने मोहमा आफ्नो अस्तित्व लिलामी गर्छन् भने समाजले सहकार्यको महत्वपूर्ण स्तम्भ गुमाउनेछ।

नियमन र नैतिकता : दुवैको आवश्यकता

सहकारी क्षेत्रमा देखिएको अराजकता र अव्यवस्था नियमनको कमजोरी मात्र होइन, नैतिकताको संकट पनि हो। प्रायः कतिपय सहकारीहरू राजनीतिक संरक्षणमा चल्ने, पारिवारिक भागबन्डा प्रणालीमा सीमित हुने र पारदर्शिता र जवाफदेहिताको पूर्ण अभावमा चल्ने गरेका छन्। सदस्यको बचत पैसा व्यक्तिगत स्वार्थमा खर्च गर्ने, पारिवारिक व्यापारीक ऋण चुकाउने, सञ्चालक समिति र कर्मचारीबीच अनैतिक गठबन्धन बनाउने कार्यले सहकारीको स्तम्भ हल्लाएको छ।

यसको समाधान एकातिर सशक्त कानुनी ढाँचा, अर्कोतिर नैतिक नेतृत्व र सदस्य सचेतना हो। सहकारीलाई अझ पारदर्शी, उत्तरदायी र सदस्यमैत्री बनाउनका लागि स्वतन्त्र लेखापरीक्षण, वार्षिक विवरण सार्वजनिकरण, र सदस्यलाई वित्तीय साक्षरता दिने कार्यक्रमहरू अनिवार्य हुनुपर्छ।

सहकारीको पुनरुत्थान : आत्मामै फर्किनुपर्छ

हामीले अहिले सहकारीको भौतिक सुन्दरतामा होइन, आत्मिक सारमा फर्किनुपर्ने समय आएको छ। सहकारी भनेको सहकार्यको प्रतिक हो, जहाँ सदस्यको विश्वास, योगदान र सहभागिता नाफाभन्दा अगाडि राखिन्छ। यो संस्था जनआन्दोलन जस्तै हो, जहाँ सानो प्रयास, सशक्त समर्पण र साझा सोचले ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ।

यदि सहकारीले पुनः मर्मबोध, संयमता, पारदर्शिता र सादगीको बाटो समाउँछ भने, सहकारी नै जनताको बैंक बन्न सक्छ, तर बैंकजस्तो होइन, एक फरक आत्मासँग।

निष्कर्ष

बैंक र सहकारीबीचको फरक केवल संरचनागत होइन, चेतनागत र सांस्कृतिक पनि हो। सहकारी भावना हो, बैंक प्रक्रिया हो। सहकारी आत्मीयता हो, बैंक औपचारिकता । सहकारी सामूहिकता हो, बैंक व्यवसाय हो।     

त्यसैले, सहकारीलाई सहकारीको रूपमा नै मजबुत बनाऔं। बैंकलाई बैंककै रूपमै जिम्मेवार बनाऔं। भ्रम होइन, यथार्थ बुझेर अघि बढ्दा मात्रै हामी आर्थिक रूपमा सबल, सामाजिक रूपमा समावेशी र आत्मिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छौं।

'यो लेख लेखकको पूर्णत:निजी विचार हो ।'  

   Paudelramkrishna6@gmail.com